Shynynda, osy kisilik pen kishiliktiń jaıy búgin de oılandyrmaı qoımaıdy. Atam qazaq kisilikti neshe qubyltyp aıtqan. Kekesindi bildiretin keıippen de, rıza bolǵanda shyn nıetpen de aıtqan. О́ıtkeni, jaıqaltady degen naryqtyń qıly-qıly «qyzyqtary» keı kezde kisiliktiń qunyn quldyratyp jibergen sekildi. Adamdar bir-biriniń kózin baqyraıtyp qoıyp aldap ketýge, ishinde ıt ólip jatsa da, syrtyn kólgirsitip maqtaı salýǵa, bermese de sózben myrza atanýǵa, qaltasy qalyń bolǵanmen, bylaıǵy jurtqa qyryn qarap, esep túgender sátke kelgende Edil men Jaıyqtaı «tunyp» aǵyp, tuńǵıyq syr tartýǵa beıim keıip tanytyp, yńǵaıy bolyp jatsa shymshyp býǵan qaptyń aýzyn sheship jiberýge, nesin aıtasyz, myń qubylýǵa daıyn turatyny anyq. Bul adamǵa tán kisilikti kemitip, bárin zaman degen abstraktili uǵymǵa telip, «jan baqpaq paryzǵa» ysyrýdan bolyp jatqan joq pa eken?
Árıne, ómir súrip jatqan qoǵamymyzdaǵy keıbir solaqaılyqtan syqıǵan syltaýlar tizip «solaı bolyp tursa qaıtemiz, basqa amal qaısy» deıtin tustar da joq emes. Biraq ult isindegi basty másele urpaq taǵdyry ekenin eskere bermeıtinimiz bar. Sodan kelip kishilik jasar ul-qyzdyń biraz tolqynynyń qatygez bolyp qalyptasýyna «jol ashqanymyzdy» búgip qalý kúnádaı kórinedi. Munyń arǵy jaǵynan «Namysty nanǵa satyp» (Baýyrjan Momyshuly), kisilikten aıyrylyp qalmadyq pa degen oı mazalaıdy. Bulaı bolǵan jaǵdaıda keıingi jastan kisilik pen kishilikti suraýǵa bola qoıar ma eken?!
Osy ýaqytqa deıin aldyńǵy tolqyn joǵaltyp alǵan kisiligimizdi Keńes dáýiriniń kesapatyna ysyryp, aqtalyp keldik. Endi azat elmiz. El ıesi, ulttardyń uıytqysyna aınalǵan qabyrǵaly halyqpyz. Endeshe, álgindeı áttegen-aılarymyzdy endi kimnen kóremiz? Bizdiń qyryq qubylǵan minezimizdegi «kisiligimizdi» kórgen keıingi urpaq «bularyńyz qalaı?» demesine kim kepil bola alady?
Osy kúni kisi kim dese, adamdardyń jandúnıesindegi móldirlikti, adaldyqty teńshep – osy kisi deý azaıdy. Kimniń qoly maıly, kóńili jaıly bolsa, kim qyzmette otyrsa – sony kisi dep baǵalap, tabany taısa, kisi degendi esten shyǵaryp, «kisimsip» qalatynymyz da ras. Sóıtip, kisilik pen kisimsýdi de shatastyryp aldyq. «...Ol otyrǵan ornyna qaraı úlken de, kishi de kóringen emes», depti qarasózdiń qas sheberi Ǵabıt Músirepov – eki ret mınıstr, eki ret oblystyq, bir ret respýblıkalyq partııa komıtetiniń hatshysy bolǵan ult jaqsysy Ilııas Omarov týraly. Osy bir sózdiń túp tamyrynda kisiliktiń kelbeti jatqany anyq. Úlken qyzmet istese de sol Ilııas Omarov kisilikten de, kishilikten de tanbaǵan eken.
Al sondaı bedeldi laýazymǵa ıe bolmasa da, shaǵyn ortaǵa ıe bola qalsa, ne qaltasy tompaısa tońmoıyndyq tanytatyndar osy kúni azaıýdyń ornyna, kóbeıip bara jatqandaı ma, qalaı? Onyń ústine olardyń tóńiregindegi kómekshisi, taǵy basqasy álginiń kishiligi men kisiligine kóp jaǵdaıda nuqsan keltiretinin ańǵarý qıyn emes. Máselen, ol azamatty kórý bylaı tursyn, sózińdi jetkize almaı «qor» bolasyń. Kisilik mundaıda úlkeıe qoımaıdy, kishireımese. Kishireıgendi úlkeıtý – árkimniń zerdesine, zeıinine baılanysty.
Iá, kishilik pen kisiliktiń ne ekenin uǵa qoımaıtyn jastar shoǵyry keıde shoshyndyrady. Olar kishilik pen kishipeıildilik adamdy zoraıtpasa, tómendetpeıtinin de uǵa qoımaıdy. О́ıtkeni, ondaılardyń, ásirese, tórt qubylasy túgelderdiń ul-qyzyna kisilik pen kishilikti túısindirý qazir qıynnyń qıyny. Kisilik pen kishilikti jandúnıesine serik etkender qarabaıyr emes, qarapaıym júredi. Tóńiregine eleýsizdeý kóriner. Biraq jandúnıesi – bólek, oı-sanasy – tań nuryndaı taza, sózi – jaýhardaı jarqyrap turady. Ondaı adam bıik qyzmet istemeı-aq, dáýleti asyp-tógilmeı-aq topty jaryp turady. Ony alǵashynda túsinbeı shirengenderdiń ózi keıin «kemdigin» moıyndaıdy. Oıly jas qyzyǵa qaraıdy, oısyz jas kózin alartyp, tanaýyn tańyraıtady.
Kisilik pen kishilik týraly sózdiń basyn kózin kórip, jyryn tyńdaǵan Qadyr aǵamyzdan bastap edik. Túıinin de aqyn baılamymen túıgendi jón kórdik:
«...kisilik týraly áńgime bir kúnniń ǵana problemasy emes – máńgilik problema. Bir emes, birneshe márte oralyp soǵatyn áńgime... Ras, jyldar ótken saıyn kúrdelenip, adamdardyń ózderi ózgerip barady. Biraq qansha ózgerse de, qansha qubylsa da kisilik joǵalyp kete qoımas. Tek sony árkim qatardaǵy qarapaıym adamnan bastap... qalyń el túgel túsinýi tıis». Buǵan ne alyp-qosýǵa bolady?!
Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»